Język miesiąca: kaszubski

Język kaszubski (kaszëbskô mowa) należy do zachodniej grupy języków słowiańskich. Razem z polskim i wymarłymi już połabskim, słowińskim (pomorskim, bardzo bliskim kaszubskiemu) i językami słowiańskich plemion zamieszkujących Rugię, Brandenburgię i Meklemburgię tworzy grupę języków lechickich (północną podgrupę zachodnio-słowiańskich języków). Niektóre zasady wyróżniające języki lechickie spośród języków zachodnio-słowiańskich to:

• zachowanie samogłosek nosowych,
• przegłos polski: ě, e, ę przechodzą w a, o, ą przed spółgłoską zębową twardą,
• stwardnienie ŕ, ĺ w r, l przed spółgłoską zębową twardą,
• prasłowiańskie g zachowuje się bez przejścia w h.

Kaszubski jest językiem województwa pomorskiego. Prawdopodobnie pierwszy dokument spisany w tym języku to „Dutki brzeskie”, rękopis pochodzący z 1402 roku, co ciekawe, odnaleziony w Brześciu Kujawskim, a więc poza granicami kaszubszczyzny! Już Kroniki Wielkopolskie z XIII wieku wspominają o „dux patris Pomoraniae et Cassubitarum”. Wtedy oficjalnie zaczyna się historia Kaszubów. Historia burzliwa i skomplikowana, ale o tym (i o wielu innych aspektach języka i kultury kaszubskiej) szerzej następnym razem.

Posługuje się nim 320 000 osób.

Baudoin de Courtenay twierdził, że język kaszubski jest plus polonais que le polonais même (bardziej polski niż sam polski), bardziej konsekwentny w niektórych zmianach, wciąż zachowuje staropolskie słownictwo, liczbę podwójną i fonemy, które już nie istnieją w języku polskim. Dlatego jego znajomość to pierwszy krok do poznania staropolszczyzny. Kaszubski zachował wiele słów, które dzisiejsza polszczyzna zastąpiła innymi. Jako przykład podam nazwy miesięcy:

luty – (w dawnej polszczyźnie i we współczesnej kaszubszczyźnie) Gromnicznik
kwiecień – (w dawnej polszczyźnie i we współczesnej kaszubszczyźnie) Łżëkwiôt

Wbrew licznym opiniom, kaszubskie słownictwo wcale nie jest w większości zapożyczone z niemieckiego. Pożyczki niemieckie to około 5% słownictwa. Wiele z nich jest wspólnych z językiem polskim:

kaszubski+polski	niemiecki
cegła mur	Ziegel Mauer

lecz nie zawsze:

kaszubski	niemiecki	polski
ôpen	offen	otwierać

Jest wiele osobliwych zapożyczeń z dolnoniemieckich dialektów:

kaszubski	polski
burtka draszowac rink / szitus fajrowac	panna, narzeczona młócić ubikacja świętować

Kaszubski różni się od polskiego. Kiedy Kaszub mówi, dla polskiego ucha nic nie jest oczywiste. Już alfabet jest inny: litery ё, ô, ã, ò, ù nie istnieją w polskim alfabecie. Słuchając kaszubskiego po raz pierwszy, odnosi się wrażenie, że jest twardszy w wymowie od polskiego. Inne jest użycie przyimków i spójników. Deklinacja też różni się od polskiej. Kilka bardziej szczegółowych różnic:

• twarda wymowa spółgłosek ć, ź, ś, dź as c, z, s, dz
• kaszubskie r jest frykatywne
• spółgłoski k, g są wymawiane jako ć, dź
• akcent jest ruchomy (zmienia miejsce w różnych formach przypadkowych wyrazu), albo pada na pierwszą sylabę
• grupa głoskowa em, en ulega ścieśnieniu ym, yn

Cztery podstawowe zasady pisowni kaszubskiej, ustalone w 1975, to:

• zasada fontyczna: Piszë tak, jak czëjesz i gôdosz (np. tatk – father)
• morfologiczna: Piszë w zgodze z budacëją etimologową słowa (np. rów bo rowie, rów, bo rów)
• historyczna: Piszë tak, jak piselë starszi ‘write like your ancestors were writing’ (np. Hél)
• konwencjonalna: Piszë tak, jak ostało ugôdóné (gdzie użyć wielka a gdzie małą literę; co zapisać razem a co rozłącznie)

Kilka przykładów specyficznych kaszubskich słów związanych z morzem i jeziorami:

kaszubski	polski
gôrnistrz	przodownik rybacki odpowiedzialny za sieci
jadro, niewód	sieć
szuńcowac	falować
zglëc	wiać (o silnym wietrze)
szor	nawałnica, głęboka woda
chaja	burza, porywisty wiatr
wôł	silny wiatr
snôdczi	płytki
sztrąd	plaża, brzeg
sycëna	sitowie
charzt	nadmorska trawa
kôłp	łabędź
bliza	latarnia morska

Nie znalazłam tekstu Deklaracji Praw Człowieka po kaszubsku, zatem przykładem będzie inny doskonale znany tekst – Biblia. Dla porównania, do kaszubskiej wersji dołączony jest tekst po polsku. Fragment pochodzi z początku Ewangelii świętego Marka [1, 1-13]

Ewanjeljô pòdlug Swjãtigò Marka

• Zôczątk Ewanjelje ò Jezë Chrisce, Bòżim Sënje.
• Jak je napjisané ù proroka Izajasza: Hôwò sélajã mòjigò pòsélca przed Tobą, co przëszëkùje Ce Twòjã drogã.
• Głos ne co wòłô na pùsce: przëszëkùjta drogã dlô Pana, proszczëta Jegò stegnë
• Tak stanął na pùsce Jan Chrzcëcél i zalécôł chrzest nawrócenjigò na òdpùszczenjé grzéchów.
• I sciga do nje całô Judejskô krôjna, i wszëtcë z Jeruzalem, i przëjimelë ód nje chrzest w rzéce Jordan, i wëznôwelë swòje grzéchë.
• A Jan béł przëòdzałi w ruchno z kamélë szërzchlë i rzemjani pas na wkół bjodrów, a żëwjëł sã szôrińcą i lasowim mjodã.
• I prawjëł tak: «Za mną jidze mòcnjészi òd mje, co nje jem Mù wôrtni sã zdżic i rozrzeszëc rzemjiszczi ù Jegò wjãzadłów.
• Jô jem waji chrzcëł wòdą, a Òn mdze waji chrzcëł Dëchã Swjãtim ».
  Pón Jezës przëjimô Janów chrzest
• Bëło, że w nen czas Jezës przëszed z Nazaret w Galileje i béł òd Jana w Jordanje òchrzconi.
• W ti chwjilë, czej wëszed z wòdë, ùzdrzôł rozemkłé njebjosa i jak na Nje zestąpjôł Dëch w pòstacëji gołąbczi.
• Z njeba dôł sã czëc głos: «Të jes mój mjileczni Sin, w Ce jem so ùwjidzôł».
  Kùszenjé Jezësa
• Zarë pòtemù Dëch wëwjód Gò na pùstã.
• Przez szterdzescë dnjów òstôł na pùsce, trôpjoni òd szatana. Żëł tam westrzódk zwjerza, a anjołowje Mù ùsługòwelë

Ewangelia według świętego Marka

• Początek Ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego.
• Jak napisane jest u Izajasza proroka: „Oto ja posyłam Anioła mego przed obliczem twoim, który zgotuje drogę twoją przed tobą.
• Głos wołającego na pustyni : Gotujcie drogę Pańską, czyńcie proste ścieżki jego.” PRZEPOWIADANIE JANA CHRZCICIELA.
• Był Jan na pustyni, chrzcząc i przepowiadając chrzest pokuty na odpuszczenie grzechów.
• I wychodziła do niego cała kraina Judei i jerozolimczycy wszyscy; i byli od niego ochrzczeni w rzece Jordanie, spowiadając się z grzechów swoich.
• A Jan miał odzienie z sierści wielbłądziej i pas skórzany około bioder swoich, a jadał szarańcze i miód leśny. I przepowiadał, mówiąc:
• Idzie za mną mocniejszy niźli ja, któremu nie jestem godzien, upadłszy, rozwiązać rzemyka u trzewików jego.
• Ja chrzciłem was wodą, ale on was będzie chrzcił Duchem Świętym.
  CHRZEST I POST PANA JEZUSA.
• I stało się w owe dni, przyszedł Jezus z Nazaretu galilejskiego, i został ochrzczony od Jana w Jordanie.
• A natychmiast wychodząc z wody, ujrzał otworzone niebiosa i Ducha jako gołębicę zstępującego i zostającego z nim.
• I rozległ się głos z niebios: Tyś jest Syn mój miły, w tobie upodobałem sobie.
• I natychmiast Duch wywiódł go na pustynię.
• I był na pustyni czterdzieści dni i czterdzieści nocy, i był kuszony od szatana, i był ze zwierzętami, a aniołowie służyli mu.

Na koniec, zgodnie z tradycja działu „Język Miesiąca”, krótki wywiad z moim znajomym, również uczącym się kaszubskiego.

Zaduma: Mam mnóstwo pytań: kiedy, gdzie, i przede wszystkim dlaczego zacząłeś uczyć się kaszubskiego?

Jarek: Powodów było wiele. Byłem zaskoczony zdolnością Galisyjczyków w promowaniu swojego języka. Z każdą nową ustawą językową galisyjski coraz bardziej przypomina portugalski, ale na zagranicznych uniwersytetach są lektoraty tego języka, letnie kursy w Galisji, teatry, gazety, strony w Internecie… Znalazłem książki po kaszubsku i o kaszubskim, zacząłem zastanawiać się, jak bardzo język zależy od polityki i od promocji, jak zwyczajny towar. Poczułem się okropnie. Chciałem dowiedzieć się więcej tym języku. Czuję się bardzo zjednoczony ze słowiańskimi narodami i tym kręgiem cywilizacyjnym.

Zaduma: Co powiesz o źródłach?

Jarek: Na początku chcę podkreślić, że Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego ma oddzielną półkę na książki w językach lechickich. Zatem zgodnie z akademickimi normami, kaszubski jest uznawany za obcy język, różny od polskiego, oddzielny, w żadnym wypadku dialekt. Znalazłem kilka zawiłych, poważnych i trudnych gramatyk, książki o kaszubskim i poezje. To niewiele, ale przecież ja dopiero zaczynam, na razie nie potrzebuję więcej!

Zaduma: Co ci się najbardziej podoba w języku kaszubskim?

Jarek: Mnogość zdrobnień. Kaszubi muszą być bardzo zjednoczeni z naturą, skoro każde zwierzę (zwłaszcza domowe, choć nie tylko) nazywa się, używając licznych zdrobnień, spieszczeń i wyrazów z języka dzieci, a stare zwierzęta nazywa się, używając zgrubień. To samo w przypadku roślin!! W porównaniu do polskiego, kaszubski brzmi dużo twardziej.

Zaduma: Co sprawia ci najwięcej trudności w nauce kaszubskiego?

Jarek: Jest tylko jedno utrudnienie: brak czasu!! Do tej pory nie mam większych kłopotów, ale przecież wciąż więcej niż kaszubskiego uczę się o kaszubskim.

Przygotowane i przetłumaczone przez
Zadumę (Ewa Jaworska)